Skip to content

ब्रिटिश भारत में न्यायिक प्रणाली (1600-1947)

UPSC प्रीलिम्स फोकस | कंपनी अदालतों से ताज न्यायपालिका

PYQs 🚨

सबसे परीक्षित विषय (2015-2023):

  • रेग्युलेटिंग एक्ट (1773) और सुप्रीम कोर्ट
  • कॉर्नवालिस कोड (1793) और न्यायिक सुधार
  • प्रमुख कानूनी संहिताएं (IPC 1860, CrPC 1898, CPC 1908)
  • उच्च न्यायालय अधिनियम (1861) और न्यायालय पदानुक्रम
  • न्यायपालिका का भारतीयकरण
  • प्रमुख कानूनी व्यक्तित्व (हेस्टिंग्स, कॉर्नवालिस, मैकॉले)

ब्रिटिश न्यायिक प्रणाली का विकास

प्रारंभिक काल (1600-1772)

वर्षविकासमहत्व
1600एलिज़ाबेथ I का चार्टरकंपनी को पहली कानूनी शक्तियां
1652पहला चौल्ट्री कोर्ट (मद्रास)पहली औपचारिक अदालत
1726मेयर्स कोर्ट3 प्रेसीडेंसियों में स्थापित
1772हेस्टिंग्स का कानूनी कोडपहला ब्रिटिश-भारतीय कानूनी कोड

हेस्टिंग्स की अदालत प्रणाली (1772) 🚨

स्तरदीवानी अदालतफौजदारी अदालत
जिलादीवानी अदालत (कलेक्टर न्यायाधीश)फौजदारी अदालत (काज़ी + 2 मुफ़्ती)
प्रांतीय6 प्रांतीय अदालतें-
अपीलीयसदर दीवानी अदालत (कलकत्ता)सदर निज़ामत अदालत (कलकत्ता)

रेग्युलेटिंग एक्ट युग (1773-1793) 🚨

सुप्रीम कोर्ट स्थापना (1773)

पहलूविवरण
अधिनियमरेग्युलेटिंग एक्ट (21 जून 1773)
अदालतकलकत्ता सुप्रीम कोर्ट
संरचनामुख्य न्यायाधीश + 3 न्यायाधीश
प्रथम CJसर एलिजाह इम्पे (1774-1783)
क्षेत्राधिकारदीवानी, फौजदारी, इक्विटी, चर्च

संशोधन अधिनियम (1781) 🚨

  • सुप्रीम कोर्ट शक्तियां सीमित
  • भौगोलिक सीमा: केवल कलकत्ता
  • मान्य: मुसलमानों के लिए मुस्लिम कानून, हिंदुओं के लिए हिंदू कानून

कॉर्नवालिस कोड युग (1793) 🚨

कॉर्नवालिस कोड (मई 1793)

विशेषताविवरण
मसौदासर जॉर्ज बार्लो
दायराव्यापक दीवानी और फौजदारी कानून
विनियम48 विनियम संकलित
प्रमुख परिवर्तनकलेक्टर से न्यायिक कर्तव्य हटाए

कॉर्नवालिस के तहत न्यायालय पदानुक्रम

स्तरअदालतकार्य
अपीलीयसदर दीवानी अदालतदीवानी अपील
अपीलीयसदर निज़ामत अदालतफौजदारी अपील
जिलाज़िला अदालतप्राथमिक दीवानी न्याय
जिलानिज़ामत अदालतफौजदारी प्रथम दृष्टया

प्रमुख कानूनी संहिताएं 🚨

भारतीय दंड संहिता (1860)

पहलूविवरण
मसौदाकारलॉर्ड मैकॉले
मसौदा पूर्ण1843
अधिनियमित6 अक्टूबर 1860
लागू1 जनवरी 1862
वर्तमान स्थितिअभी भी लागू (संशोधनों सहित)

अन्य महत्वपूर्ण संहिताएं

संहितावर्षमहत्व
दंड प्रक्रिया संहिता1898फौजदारी कार्यवाही
सिविल प्रक्रिया संहिता1908दीवानी कार्यवाही
भारतीय साक्ष्य अधिनियम1872साक्ष्य नियम (जेम्स स्टीफन)
भारतीय अनुबंध अधिनियम1872अनुबंध कानून
संपत्ति हस्तांतरण अधिनियम1882संपत्ति हस्तांतरण

उच्च न्यायालय युग (1861-1947) 🚨

भारतीय उच्च न्यायालय अधिनियम (1861)

परिवर्तनविवरण
विलयसुप्रीम कोर्ट + सदर अदालतें मिलीं
पहले तीनकलकत्ता, बॉम्बे, मद्रास (1862)
बाद में जोड़ेइलाहाबाद, पटना, लाहौर, आदि

पुनरीक्षण के लिए त्वरित तथ्य

महत्वपूर्ण तिथियां

  • 1773: रेग्युलेटिंग एक्ट, कलकत्ता सुप्रीम कोर्ट
  • 1793: कॉर्नवालिस कोड
  • 1833: चार्टर एक्ट, कानून आयोग
  • 1860: भारतीय दंड संहिता
  • 1861: उच्च न्यायालय अधिनियम
  • 1872: साक्ष्य अधिनियम

प्रमुख व्यक्तित्व

  • वॉरेन हेस्टिंग्स: पहला कानूनी कोड (1772)
  • सर एलिजाह इम्पे: पहले मुख्य न्यायाधीश
  • लॉर्ड कॉर्नवालिस: व्यवस्थित न्यायिक प्रशासन
  • लॉर्ड मैकॉले: भारतीय दंड संहिता मसौदाकार

त्वरित संदर्भ

विकास: कंपनी अदालतें (1600-1772) → हेस्टिंग्स प्रणाली (1772) → सुप्रीम कोर्ट (1773) → कॉर्नवालिस कोड (1793) → उच्च न्यायालय (1861)

उच्च-आवृत्ति विषय

  • रेग्युलेटिंग एक्ट 1773: सुप्रीम कोर्ट, एलिजाह इम्पे
  • कॉर्नवालिस कोड 1793: शक्तियों का पृथक्करण, व्यवस्थित प्रशासन
  • IPC 1860: मैकॉले की उत्कृष्ट कृति, अभी भी लागू
  • उच्च न्यायालय अधिनियम 1861: सुप्रीम कोर्ट और सदर अदालतों का विलय